2024.04.28 · Компанийн эрх зүй

Компанийн шийдвэр нь зөвхөн “тогтоол гаргах” ажиллагаа биш бөгөөд тухайн шийдвэрийг гаргах эрх бүхий байгууллага, хэлэлцэх асуудлын харьяалал, хурлын зар, ирц, санал хураалт, тэмдэглэл, хавсралт материал, улсын бүртгэлд бүртгүүлэх эсэх, цаашид гэрээ хэлцэл байгуулах эрх зүйн үр дагаврыг хамтад нь баталгаажуулдаг баримт бичгийн иж бүрдэл юм. Компанийн шийдвэрийг зохих журмаар гаргаагүй бол тухайн шийдвэрийн хүчин төгөлдөр байдал, түүнийг үндэслэн хийсэн гэрээ хэлцэл, бүртгэлийн өөрчлөлт, гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн эрх, хувьцаа эзэмшигчдийн эрх зэрэг асуудал маргаантай болох эрсдэлтэй.

Компанийн тухай хууль нь компани үүсгэн байгуулах, бүртгүүлэх, өөрчлөн байгуулах, компанийн удирдлага, зохион байгуулалт, хяналтын бүтэц, хувьцаа эзэмшигчийн эрх, үүрэг болон татан буулгахтай холбоотой харилцааг зохицуулдаг үндсэн хууль юм. Мөн уг хууль Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулж байгаа бүх компанид, хуульд өөрөөр заагаагүй бол өмчийн хэлбэр, эд хөрөнгийн хэмжээ, дотоод зохион байгуулалтаас үл хамааран үйлчилнэ.

1. Шийдвэр гаргах эрх бүхий байгууллагыг зөв тодорхойлох

Компанийн шийдвэрийн хамгийн эхний шалгуур нь тухайн асуудлыг хэн шийдвэрлэх эрхтэй вэ гэдгийг зөв тогтоох явдал юм. Компанийн эрх барих байгууллага, төлөөлөн удирдах зөвлөл, гүйцэтгэх удирдлага тус бүрийн бүрэн эрх ялгаатай тул тухайн асуудлыг буруу байгууллагаар шийдвэрлүүлбэл шийдвэрийн хүчин төгөлдөр байдал маргаантай болно.

Компанийн тухай хуулийн 62 дугаар зүйлд хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын бүрэн эрхэд хамаарах асуудлыг тусгайлан заасан. Тухайлбал, компанийн дүрэмд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах, дүрмийн шинэчилсэн найруулга батлах, компанийг өөрчлөн байгуулах, компанийн өрийг хувьцаагаар солих, хувьцаа нэмж гаргах, компанийн хэлбэр өөрчлөх, татан буулгах, төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүнийг сонгох, жилийн үйл ажиллагааны болон санхүүгийн тайланг хэлэлцэн батлах зэрэг асуудлыг хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар шийдвэрлэнэ.

Харин төлөөлөн удирдах зөвлөл нь хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын чөлөөт цагт компанийн эрх барих байгууллага байх бөгөөд хувьцаат компани заавал ТУЗ-тэй байна. Хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн хувьд дүрэмд өөрөөр заагаагүй бол ТУЗ-гүй байж болно. ТУЗ нь компанийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлийг тогтоох, хувьцаа эзэмшигчдийн хурлыг зарлан хуралдуулах, хурлаар хэлэлцэх асуудал, бүртгэлийн өдөр болон хуралтай холбоотой бусад асуудлыг шийдвэрлэх, гүйцэтгэх удирдлагыг сонгох, өөрчлөх, эрх хэмжээг тогтоох, зарим тохиолдолд их хэмжээний болон сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл хийх зөвшөөрөл олгох зэрэг бүрэн эрхтэй.

Гүйцэтгэх удирдлага нь компанийн дүрэм болон ТУЗ, хэрэв ТУЗ байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хуралтай байгуулсан гэрээнд заасан эрх хэмжээний хүрээнд компанийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулна. Мөн гүйцэтгэх удирдлага нь олгосон эрх хэмжээний хүрээнд гэрээ байгуулах, компанийг төлөөлөх, компанийн нэрийн өмнөөс итгэмжлэлгүйгээр үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй.

Иймээс компанийн шийдвэр гаргахын өмнө тухайн асуудал хувьцаа эзэмшигчдийн хурал, ТУЗ, эсхүл гүйцэтгэх удирдлагын аль байгууллагын бүрэн эрхэд хамаарахыг дүрэм, хууль, дотоод журам, өмнөх шийдвэрүүдтэй харьцуулан шалгах шаардлагатай.

2. Компанийн дүрэм болон дотоод журмыг эхэлж шалгах

Компанийн дүрэм нь компанийн дотоод зохион байгуулалт, удирдлагын бүтэц, хувьцаа эзэмшигчдийн эрх, ТУЗ байгаа эсэх, гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн эрх, шийдвэр гаргах журам, хурлын зар хүргэх хугацаа, саналын хувь, тусгай зөвшөөрөл шаардах асуудал зэрэг олон нөхцөлийг тодорхойлдог үндсэн баримт бичиг юм.

Практикт хамгийн түгээмэл алдаа нь зөвхөн Компанийн тухай хуулийн ерөнхий зохицуулалтыг хараад компанийн дүрэмд туссан тусгай зохицуулалтыг орхигдуулах явдал байдаг. Жишээлбэл, ХХК-ийн дүрэмд ТУЗ байгуулахаар заасан байхад хувьцаа эзэмшигчид шууд гүйцэтгэх захирлын асуудлыг шийдвэрлэх, эсхүл дүрэмд тусгай олонхийн санал шаардсан асуудлыг энгийн олонхоор шийдвэрлэх тохиолдолд тухайн шийдвэр маргаан дагуулна.

Иймээс аливаа шийдвэрийн төсөл боловсруулахын өмнө компанийн дүрэм, хувьцаа эзэмшигчдийн гэрээ байгаа эсэх, ТУЗ-ийн дотоод журам, гүйцэтгэх удирдлагатай байгуулсан гэрээ, компанийн засаглалын журам, гарын үсгийн эрхийн журам, тамга тэмдэг ашиглах журам, нягтлан бодох бүртгэлийн бодлого, холбогдох өмнөх тогтоол, шийдвэрүүдийг хамтад нь шалгах шаардлагатай.

3. Хурлын зар, хэлэлцэх асуудал, материалын бүрдлийг зөв бэлтгэх

Хувьцаа эзэмшигчдийн болон ТУЗ-ийн шийдвэр гаргах ажиллагаанд хурлын зар, хэлэлцэх асуудал, шийдвэрийн төсөл, танилцуулга, холбогдох баримт бичиг чухал ач холбогдолтой. Компанийн тухай хуулийн 65 дугаар зүйлд хувьцаа эзэмшигчдийн хурал зарласан этгээд тухайн хурлын зарыг хуралд оролцох эрхтэй хувьцаа эзэмшигчид мэдээлэх үүрэгтэй гэж заасан бөгөөд ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын зарыг хүргэх журам, хугацааг компанийн дүрмээр тогтоож болохоор зохицуулсан байна.

Хурлын зарыг зохих этгээдэд хүргээгүй, хэлэлцэх асуудлыг тодорхой заагаагүй, шийдвэрийн төсөл болон холбогдох мэдээллийг урьдчилан танилцуулаагүй бол тухайн шийдвэрийг хүчингүй болгуулах маргааны үндэслэл болох эрсдэлтэй. Ялангуяа дүрэм өөрчлөх, хувьцаа нэмж гаргах, гүйцэтгэх удирдлага томилох, их хэмжээний хэлцэл зөвшөөрөх, сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл батлах зэрэг асуудалд хувьцаа эзэмшигч шийдвэрийн агуулга, үр дагаврыг урьдчилан мэдэх боломжтой байх ёстой.

Хурлын материалд тухайн асуудлын эрх зүйн үндэслэл, санхүүгийн тооцоо, гэрээний төсөл, хөрөнгийн үнэлгээ, аудитын дүгнэлт, сонирхлын зөрчил байгаа эсэх тухай мэдэгдэл, бүртгэлд өгөх баримт бичгийн төсөл, шийдвэрийн төсөл, шаардлагатай тохиолдолд итгэмжлэл, төлөөлөх эрхийн баримт зэргийг хавсаргах нь зүйтэй.

4. Ирц, саналын эрх, санал хураалтын дүнг зөв баримтжуулах

Компанийн шийдвэр хүчинтэй эсэх нь зөвхөн гарын үсэг зурагдсан эсэхээс шалтгаалахгүй. Хурлын ирц бүрдсэн эсэх, саналын эрхтэй этгээдүүд зөв тогтоогдсон эсэх, саналын тооцоолол зөв хийгдсэн эсэх, шийдвэр хууль болон дүрэмд заасан шаардлагатай олонхын саналаар батлагдсан эсэхийг нотлох боломжтой байх шаардлагатай.

Хувьцаа эзэмшигчдийн хувьд хувьцааны тоо, саналын эрх, саналын эрхийн хязгаарлалт, итгэмжлэлээр оролцсон эсэх, нэг хувьцаа эзэмшигч хэдэн саналтай эсэх, тухайн асуудлаар санал өгөх эрх хязгаарлагдах эсэхийг шалгана. ТУЗ-ийн хувьд хуралд оролцсон гишүүдийн тоо, хараат бус гишүүн оролцох шаардлагатай эсэх, ашиг сонирхлын зөрчилтэй гишүүн санал өгсөн эсэхийг тусгайлан тэмдэглэх шаардлагатай.

Компанийн тухай хуульд хувьцаат компанийн зарим шийдвэр, тухайлбал эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн эрхийн зах зээлийн үнийг тогтоох, аудитын байгууллага сонгох, сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл хийх зөвшөөрөл олгох зэрэг асуудлыг хэлэлцэхэд ТУЗ-ийн хараат бус гишүүд заавал оролцож саналаа өгөхөөр заасан байна. Энэ нь шийдвэрийн зөвхөн хэлбэр бус, санал хураалтын бүрэлдэхүүн өөрөө хуульд нийцсэн байх шаардлагатайг харуулна.

5. Хурлын тэмдэглэл, тогтоол, шийдвэрийн найруулгыг салгаж ойлгох

Компанийн шийдвэр гаргах ажиллагаанд “хурлын тэмдэглэл” болон “тогтоол” нь өөр өөр үүрэгтэй. Хурлын тэмдэглэл нь хурал болсон үйл явц, ирц, хэлэлцсэн асуудал, асуулт, санал, санал хураалтын дүн, гарсан шийдвэрийг нотлох баримт бичиг юм. Харин тогтоол буюу шийдвэр нь тухайн асуудлаар компанийн эрх бүхий байгууллагаас гаргасан эрх зүйн үр дагавар бүхий албан шийдвэр байна.

Хурлын тэмдэглэлд хурлын огноо, газар, хэлбэр, оролцогчид, даргалагч, нарийн бичгийн дарга, хэлэлцэх асуудал, танилцуулсан материал, санал хураалтын хэлбэр, саналын дүн, эсрэг болон түдгэлзсэн санал, шийдвэрийн үндэслэл, хавсралтын жагсаалт, гарын үсэг, шаардлагатай бол бичлэг хийсэн эсэхийг тусгана. Компанийн тухай хуульд компани болон хувьцаа эзэмшигч шаардлагатай гэж үзвэл хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын тэмдэглэлийн үнэн зөвийн баталгаа болгож техник хэрэгсэл ашиглан бичлэг хийж болохоор заасан байна.

Тогтоолын найруулга нь тодорхой, хэрэгжих боломжтой, бүртгэл болон гуравдагч этгээдийн өмнө ашиглахад ойлгомжтой байх ёстой. Тухайлбал, “гүйцэтгэх захирлыг өөрчлөх”-өөр шийдвэрлэж байгаа бол чөлөөлж буй этгээдийн нэр, регистрийн дугаар, чөлөөлөх огноо, шинээр томилж буй этгээдийн нэр, регистрийн дугаар, томилогдох огноо, бүрэн эрхийн хүрээ, улсын бүртгэлд өөрчлөлт бүртгүүлэх эрх олгож буй этгээдийг тодорхой тусгана. “Дүрэм өөрчлөх”-өөр шийдвэрлэж байгаа бол дүрмийн аль заалтыг хэрхэн өөрчилж байгаа, эсхүл шинэчилсэн найруулгыг бүхэлд нь баталж байгаа эсэхийг тодорхой бичнэ.

6. Улсын бүртгэлд бүртгүүлэх шаардлагатай эсэхийг шалгах

Компанийн дотоод шийдвэр болгон улсын бүртгэлд бүртгүүлэх шаардлагатай биш. Гэвч компанийн оноосон нэр, хаяг, дүрэм, хувь нийлүүлсэн хөрөнгө, хувьцаа эзэмшигч, гүйцэтгэх удирдлага, хэлбэр, өөрчлөн байгуулалт, татан буулгалт зэрэг улсын бүртгэлийн мэдээлэлд нөлөөлөх шийдвэрийг зохих журмын дагуу бүртгүүлэх шаардлагатай.

Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуульд “үүсгэн байгуулах баримт бичиг” гэж эрх бүхий этгээдээс гаргасан хуулийн этгээд байгуулах шийдвэр, хуулийн этгээдийн дүрэм, хуульд заасан тохиолдолд үүсгэн байгуулах гэрээг ойлгохоор тодорхойлсон байна. Мөн хуулийн этгээдийн иргэний эрх зүйн чадвар улсын бүртгэлд бүртгүүлснээр үүсэх бөгөөд хуулийн этгээд улсын бүртгэлд бүртгүүлэхээс өмнө иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцохыг хориглоно.

Шинээр хуулийн этгээд байгуулахад хуулийн этгээдийн нэрийн баталгаажуулалт, баталсан маягтын дагуу гаргасан өргөдөл, байгуулах шийдвэр буюу тогтоол, дүрэм, хуульд заасан тохиолдолд үүсгэн байгуулах гэрээ, шаардлагатай тохиолдолд итгэмжлэл, улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, хувь нийлүүлсэн хөрөнгийн нотлох баримт, хаягийн нотлох баримт зэрэг баримт бичгийг бүрдүүлэхээр хуульд заасан байна. Өөрчлөн байгуулах замаар шинээр байгуулагдах хуулийн этгээдийн хувьд өөрчлөн байгуулах тухай шийдвэр, шинэчилсэн дүрэм, хуульд заасан бол гэрээ зэрэг баримт бичиг шаардлагатай.

Иймээс шийдвэр гаргахдаа тухайн шийдвэрийг зөвхөн компанийн дотоод хэрэгт хадгалах уу, эсхүл улсын бүртгэлд өгөх үү гэдгийг урьдчилан тодорхойлж, бүртгэлийн маягт, хавсралт, итгэмжлэл, шинэчилсэн дүрэм, гэрчилгээ, хураамжийн баримт, хувьцаа эзэмшигчийн мэдээлэл, эцсийн өмчлөгчийн мэдээлэл зэрэг шаардлагатай баримтыг бүрдүүлэх хэрэгтэй.

7. Их хэмжээний болон сонирхлын зөрчилтэй хэлцлийн баримт бичгийг тусгайлан нягтлах

Компанийн шийдвэр гаргахдаа их хэмжээний хэлцэл болон сонирхлын зөрчилтэй хэлцэлд онцгой анхаарах шаардлагатай. Компанийн тухай хуулийн 87 дугаар зүйлд хэлцэл хийхийн өмнөх сүүлийн балансын активын нийт дүнгийн 25 хувиас дээш зах зээлийн үнэтэй эд хөрөнгө, эд хөрөнгийн эрхийг худалдах, худалдан авах, захиран зарцуулах, барьцаалахтай холбоотой хэлцэл, эсхүл хоорондоо шууд холбоотой хэд хэдэн хэлцлийг их хэмжээний хэлцэлд тооцохоор заасан. Мөн компанийн урьд гаргасан энгийн хувьцааны 25 хувиас дээш хэмжээний энгийн хувьцаа, энгийн хувьцаа авах эрхийн бичиг буюу энгийн хувьцаанд хөрвөх үнэт цаас гаргах, эсхүл холбоотой хэд хэдэн гаргалтыг их хэмжээний хэлцэлд тооцно.

Их хэмжээний хэлцэл хийх шийдвэрийг ТУЗ, байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал санал нэгтэйгээр гаргах бөгөөд ТУЗ санал нэгтэй шийдвэрлэж чадахгүй бол асуудлыг хувьцаа эзэмшигчдийн хуралд оруулж, хуралд оролцож байгаа хувьцаа эзэмшигчдийн саналын олонхоор шийдвэрлэхээр зохицуулсан байна.

Сонирхлын зөрчилтэй хэлцлийн хувьд компанийн энгийн хувьцааны 20 буюу түүнээс дээш хувийг дангаараа, эсхүл нэгдмэл сонирхолтой этгээдтэй хамтран эзэмшиж байгаа хувьцаа эзэмшигч, компанийн эрх бүхий албан тушаалтан болон түүнтэй нэгдмэл сонирхолтой этгээд тодорхой харилцаанд орсон бол сонирхлын зөрчилтэй хэлцэл хийх этгээдэд тооцогдох зохицуулалттай.

Ийм төрлийн шийдвэрт хөрөнгийн үнэлгээ, балансын үзүүлэлт, аудитын зөвлөмж, хэлцлийн төсөл, холбоотой этгээдийн мэдэгдэл, санал өгөх эрхээс татгалзсан эсэх, хараат бус гишүүдийн оролцоо, санал хураалтын тэмдэглэл зэрэг баримт бичгийг заавал бүрдүүлэх шаардлагатай.

8. Төлөөлөх эрх, итгэмжлэл, гарын үсгийн эрхийг баталгаажуулах

Компанийн шийдвэр гарсны дараа тухайн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх этгээд тодорхой байх ёстой. Шийдвэрт улсын бүртгэлд материал бүрдүүлэх, өргөдөл гаргах, гэрээ байгуулах, банканд хүсэлт гаргах, төрийн байгууллагад хандах, тамга тэмдэг ашиглах, баримт бичигт гарын үсэг зурах эрхийг хэнд олгож байгаа нь тодорхой тусгагдаагүй бол хэрэгжилтийн шатанд саатал үүсдэг.

Гүйцэтгэх удирдлага нь ТУЗ-өөс олгосон эрх хэмжээний хүрээнд хэлцэл хийх, гэрээ байгуулах, компанийг төлөөлөх эрхтэй. Гэвч тодорхой үйл ажиллагаанд тусгай итгэмжлэл шаардагдах, эсхүл бүртгэлийн байгууллага, банк, нотариат, контрагент нэмэлт баталгаажуулалт шаардах тохиолдол байдаг. Иймээс шийдвэрийн хэрэгжилттэй холбоотой итгэмжлэл, гарын үсгийн загвар, тамга тэмдгийн хэрэглээ, өмнөх гүйцэтгэх захирлын бүрэн эрх дуусгавар болсон огноо, шинээр томилогдсон этгээдийн бүрэн эрх эхлэх огноог тодорхой болгох нь зүйтэй.

9. Баримт бичгийн хадгалалт, мэдээлэл өгөх үүргийг хангах

Компанийн шийдвэртэй холбоотой баримт бичгийг зохих журмаар хадгалах нь компанийн засаглал, нотлох баримт, хувьцаа эзэмшигчийн мэдээлэл авах эрхийг хангах үндсэн нөхцөл юм. Компанийн тухай хуульд компанийн эрх бүхий албан тушаалтан компанийн баримт бичгийг зохих журмын дагуу хадгалаагүй, мэдээлэл авах эрх бүхий этгээдэд мэдээлэл гаргаж өгөөгүй, хугацаа хожимдуулсан зэрэг тохиолдолд хариуцлага үүсэхээр зохицуулсан байна.

Иймээс шийдвэрийн эх хувь, хурлын тэмдэглэл, зар хүргэсэн нотолгоо, ирцийн бүртгэл, саналын хуудас, итгэмжлэл, хавсралт материал, цахим хурал хийсэн бол бичлэг болон техникийн бүртгэл, улсын бүртгэлд өгсөн материал, бүртгэлийн хариу, гэрээний эх хувь зэргийг компанийн хувийн хэрэг болон дотоод архивт системтэй хадгалах шаардлагатай.

Дүгнэлт

Компанийн шийдвэр гаргахдаа анхаарах баримт бичиг нь зөвхөн нэг тогтоолын төсөл биш бөгөөд компанийн дүрэм, хурлын зар, хэлэлцэх асуудлын жагсаалт, танилцуулга, шийдвэрийн төсөл, хурлын тэмдэглэл, ирцийн бүртгэл, санал хураалтын баримт, итгэмжлэл, хавсралт материал, улсын бүртгэлд өгөх баримт, хэрэгжилтийн итгэмжлэл, архивын бүрдэл гэсэн иж бүрэн бүтэцтэй байна.

Шийдвэр гаргахын өмнө тухайн асуудлыг аль байгууллага шийдвэрлэх эрхтэйг тогтоож, компанийн дүрэм болон дотоод журмыг шалгаж, хурлын зарыг зохих журмаар хүргэж, ирц болон саналын эрхийг зөв тооцож, тэмдэглэл, тогтоолын найруулгыг тодорхой боловсруулж, улсын бүртгэлд бүртгүүлэх шаардлагатай эсэхийг нягталснаар шийдвэрийн хүчин төгөлдөр байдал, хэрэгжилтийн чадвар, маргаан үүсэх эрсдэлийг бодитоор бууруулна.

Компанийн шийдвэрийн чанар нь тухайн шийдвэрийн агуулгаас гадна түүнийг баталгаажуулсан баримт бичгийн бүрдэл, хэлбэр, дараалал, эрх бүхий этгээдийн оролцоо, санал хураалтын нотолгоо, хэрэгжилтийн баримтжуулалтаар хэмжигддэг. Иймээс компанийн аливаа шийдвэрийг боловсруулахдаа “асуудал шийдвэрлэсэн эсэх”-ээс гадна “уг шийдвэрийг дараа нь бүртгэл, банк, гэрээний тал, хувьцаа эзэмшигч, шүүхийн өмнө нотолж чадах эсэх”-ийг гол шалгуур болгох нь зүйтэй.