2024.05.10 · Гэрээний эрх зүй 

Гэрээ нь талуудын эрх, үүрэг, хариуцлага, эрсдэлийг тодорхойлдог эрх зүйн үндсэн баримт бичиг юм. Иймээс гэрээнд гарын үсэг зурахаас өмнө зөвхөн үнийн дүн, хугацаа, гарын үсэг зурах этгээдийг шалгаад зогсохгүй гэрээний хүчин төгөлдөр байдал, хэрэгжилтийн бодит боломж, маргаан үүсэхэд нотлох баримт болох чадвар, мөн гэрээнээс үүсэх санхүүгийн болон хууль зүйн эрсдэлийг цогцоор нь үнэлэх шаардлагатай.

Монгол Улсын Иргэний хуульд хэлцэл, гэрээ, үүргийн эрх зүйн үндсэн зохицуулалтыг тусгасан бөгөөд бичгээр хийх хэлбэрийн шаардлага, хүчин төгөлдөр бус хэлцэл, гэрээний эрх чөлөө, үүрэг гүйцэтгэх болон хариуцлагын асуудал нь гэрээ байгуулах ажиллагаанд шууд хамаардаг. Тухайлбал, Иргэний хуулийн холбогдох зохицуулалтаар бичгээр хийх шаардлагыг зөрчсөн хэлцлийн нотлох баримтын үр дагавар, хүчин төгөлдөр бус гэрээний үр дагавар зэрэг асуудал үүсэх боломжтой байдаг.

1. Гэрээний талуудын эрх зүйн байдал, төлөөлөх эрхийг шалгах

Гэрээнд оролцож буй этгээд нь тухайн гэрээг байгуулах эрх зүйн чадвартай эсэхийг хамгийн түрүүнд шалгана. Хэрэв гэрээний нэг тал нь хуулийн этгээд бол түүний улсын бүртгэлийн мэдээлэл, оноосон нэр, регистрийн дугаар, эрх бүхий этгээд, үйл ажиллагааны чиглэл, татан буугдсан эсэх, өөрчлөн байгуулагдсан эсэхийг нягтлах шаардлагатай. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуульд хуулийн этгээдийн эрх зүйн чадвар улсын бүртгэлд бүртгүүлснээр үүсэж, татан буугдаж улсын бүртгэлээс хасагдсанаар дуусгавар болох харилцааг зохицуулна гэж заасан байна.

Компанийн хувьд гэрээнд гарын үсэг зурж буй этгээд нь компанийн гүйцэтгэх удирдлага мөн эсэх, эсхүл итгэмжлэлээр төлөөлж байгаа бол тухайн итгэмжлэл хүчинтэй эсэх, итгэмжлэлд тухайн төрлийн гэрээ байгуулах эрх олгосон эсэхийг заавал шалгана. Компанийн тухай хууль нь компанийн удирдлага, зохион байгуулалт, хувьцаа эзэмшигчийн эрх, үүрэг болон компанийн үйл ажиллагаатай холбоотой нийтлэг харилцааг зохицуулдаг тул компанийн дотоод шийдвэр, дүрэм, ТУЗ эсхүл хувьцаа эзэмшигчдийн зөвшөөрөл шаардлагатай эсэхийг мөн нягтлах шаардлагатай.

Энэ шалгалтыг орхигдуулбал гэрээг эрхгүй этгээд байгуулсан, төлөөлөх бүрэн эрх хэтрүүлсэн, эсхүл компанийн дотоод зөвшөөрөлгүй хэлцэл хийсэн гэх маргаан үүсэх эрсдэлтэй. Ийм тохиолдолд гэрээний хүчин төгөлдөр байдал, үүрэг шаардах боломж, хохирол нөхөн төлүүлэх үндэслэл маргаантай болно.

2. Гэрээний зүйл, зорилго, агуулга хуульд нийцэж байгаа эсэх

Гэрээний зүйл нь тодорхой, хуульд нийцсэн, биелэгдэх боломжтой байх ёстой. Гэрээний зүйл тодорхой бус байвал аль тал ямар үүрэг хүлээсэн, ямар үр дүн шаардах, ямар нөхцөлд үүрэг биелэгдсэнд тооцох асуудал маргаан дагуулна. Тухайлбал, ажил гүйцэтгэх гэрээнд ажлын даалгавар, үр дүн, хүлээлгэн өгөх баримт бичиг, чанарын шаардлага тодорхойгүй бол төлбөр төлөх эсэх, доголдолтой ажил гэж үзэх эсэх дээр маргаан үүснэ.

Мөн гэрээний зорилго нь хууль зөрчсөн, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан суртахууны хэм хэмжээнд харш, эсхүл хуульд хориглосон үр дагавар бий болгох шинжтэй байж болохгүй. Иргэний эрх зүйн хүрээнд гэрээний эрх чөлөө үйлчилдэг боловч энэ нь талууд хууль зөрчсөн аливаа нөхцөлийг гэрээгээр хүчинтэй болгоно гэсэн үг биш юм. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуульд ч үүсгэн байгуулах баримт бичиг хуульд заасан шаардлага хангаагүй, баримт бичгийн бүрдэл дутуу, эсхүл хуурамч баримт бүрдүүлсэн бол бүртгэлээс татгалзах үндэслэлтэй гэж заасан нь баримт бичгийн хуульд нийцэл практикт шууд ач холбогдолтойг харуулдаг.

3. Үндсэн нөхцөлүүд бүрэн тусгагдсан эсэх

Гэрээнд заавал тодорхой байх үндсэн нөхцөл нь гэрээний төрлөөс хамаарна. Гэвч аливаа гэрээнд нийтлэг байдлаар талуудын мэдээлэл, гэрээний зүйл, үнэ, төлбөрийн нөхцөл, хугацаа, чанар, хүлээлгэн өгөх журам, эрх, үүрэг, хариуцлага, гэрээ цуцлах үндэслэл, маргаан шийдвэрлэх журам, мэдэгдэл хүргүүлэх хаяг, давагдашгүй хүчин зүйл, нууцлал, оюуны өмч, баталгаа, барьцаа, алданги зэрэг нөхцөлийг шалгах шаардлагатай.

Эдгээрээс төлбөрийн нөхцөл хамгийн их маргаан дагуулдаг. Төлбөрийн хэмжээ, валют, НӨАТ орсон эсэх, төлбөр төлөх хугацаа, төлбөр төлөх урьдчилсан нөхцөл, баримт бүрдүүлэлт, дансны мэдээлэл, хоцрогдлын хариуцлага, суутгал хийх эрх, буцаан төлөх нөхцөлийг тодорхой тусгаагүй бол гэрээ хэрэгжих явцад маргаан үүсэх магадлал өндөр байна.

Мөн гэрээнд “талууд харилцан тохиролцоно”, “зохих журмаар”, “шаардлагатай тохиолдолд”, “боломжит хугацаанд” гэх мэт хэт ерөнхий хэллэгийг гол үүргийн хэсэгт ашиглавал гэрээний хэрэгжилт тодорхой бус болно. Ийм хэллэгийг шаардлагатай тохиолдолд нарийвчилсан хугацаа, шалгуур, баримт бичиг, эрх бүхий этгээд, шийдвэр гаргах журмаар тодорхой болгох нь зүйтэй.

4. Хугацаа, үүрэг гүйцэтгэх дарааллыг нягтлах

Гэрээний хугацаа нь зөвхөн “гэрээ хүчин төгөлдөр болох өдөр” болон “дуусгавар болох өдөр”-өөр хязгаарлагдахгүй. Үүрэг тус бүрийн гүйцэтгэх хугацаа, урьдчилгаа төлбөрийн хугацаа, бараа нийлүүлэх өдөр, ажил хүлээлгэн өгөх өдөр, гомдлын шаардлага гаргах хугацаа, засварлах хугацаа, төлбөрийн нэхэмжлэл хүргүүлэх хугацаа, гэрээ цуцлах мэдэгдлийн хугацаа зэргийг тусад нь шалгах шаардлагатай.

Хэрэв үүрэг гүйцэтгэх дараалал тодорхой бус бол нэг тал “эхлээд нөгөө тал үүргээ биелүүлэх ёстой” гэж маргах боломжтой. Иймээс аль үүрэг түрүүлж биелэгдэх, аль үүрэг биелэгдсэний дараа дараагийн үүрэг үүсэх, ямар баримт бичгээр үүрэг биелэгдсэнд тооцохыг гэрээнд тодорхой тусгах нь зүйтэй.

5. Хариуцлага, алданги, хохирол нөхөн төлөх нөхцөлийг шалгах

Гэрээнд хариуцлагын зохицуулалт тэнцвэртэй, хэрэгжих боломжтой байх ёстой. Зөвхөн “хуульд заасны дагуу хариуцлага хүлээнэ” гэж ерөнхий заах нь зарим тохиолдолд хангалтгүй. Алдангийн хувь хэмжээ, тооцох аргачлал, хохирол нөхөн төлөх хүрээ, шууд болон шууд бус хохирол, орлого алдагдал, гэрээ цуцалсан ч хариуцлага хэвээр үлдэх эсэхийг тусгах шаардлагатай.

Гэхдээ алданги, торгууль, хохирол нөхөн төлөх нөхцөл нь нэг талд хэт давуу байвал гэрээний хэлэлцээрт эсрэг тал эсэргүүцэх, хэрэгжилтийн явцад шүүхээр бууруулах, эсхүл хүчин төгөлдөр байдлын маргаан үүсгэх эрсдэлтэй. Тиймээс хариуцлагын заалтыг зөвхөн “хатуу” байлгахаас илүү бодит хохирол, арилжааны эрсдэл, гэрээний үнэ цэнэ, талуудын үүргийн харьцаатай уялдуулах хэрэгтэй.

6. Барьцаа, баталгаа, батлан даалт, өмчлөх эрхийн нөхцөлийг шалгах

Их хэмжээний төлбөр, урьдчилгаа, зээл, нийлүүлэлт, ажил гүйцэтгэлтэй холбоотой гэрээнд үүргийн гүйцэтгэлийг хангах арга хэрэгсэл заавал шаардлагатай байж болно. Үүнд барьцаа, батлан даалт, банкны баталгаа, урьдчилгаа төлбөрийн баталгаа, гүйцэтгэлийн баталгаа, өмчлөх эрх шилжихийг хойшлуулах нөхцөл зэрэг багтана.

Барьцааны зүйл тодорхой эсэх, тухайн хөрөнгө гуравдагч этгээдийн эрхээр хязгаарлагдсан эсэх, бүртгэлтэй хөрөнгө бол зохих бүртгэл хийлгэх шаардлагатай эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Иргэний хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн хүрээнд хөдлөх эд хөрөнгө болон эдийн бус хөрөнгийн барьцааны эрхийг гуравдагч этгээдийн өмнө хүчин төгөлдөрт тооцуулах зорилгоор хуульд заасан журмын дагуу барьцааны эрхийн мэдэгдлийг бүртгүүлж болох зохицуулалт тусгагдсан байна.

7. Гэрээний хэлбэр, нотариат, бүртгэлийн шаардлагыг нягтлах

Зарим гэрээ энгийн бичгээр байгуулагдахад хангалттай байдаг бол зарим гэрээ нотариатаар гэрчлүүлэх, улсын бүртгэлд бүртгүүлэх, тусгай зөвшөөрөлтэй этгээдээр баталгаажуулах шаардлагатай байж болно. Хэлбэрийн шаардлага зөрчигдвөл гэрээний хүчин төгөлдөр байдал, нотлох баримтын чадвар, гуравдагч этгээдийн өмнө эрхээ хэрэгжүүлэх боломжид шууд нөлөөлнө.

Үл хөдлөх эд хөрөнгө, барьцаа, компанийн хувьцаа, эрх шилжүүлэх хэлцэл, тусгай зөвшөөрөлтэй үйл ажиллагаатай холбоотой гэрээнд хэлбэрийн болон бүртгэлийн шаардлагыг тусгайлан шалгах шаардлагатай. Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуульд улсын бүртгэлийн мэдээллийн сан, үүсгэн байгуулах баримт бичиг, хуулийн этгээдийн мэдээллийн бүрдлийн талаар зохицуулсан нь хуулийн этгээдтэй холбоотой баримт бичгийн бүртгэл, лавлагаа практикт ач холбогдолтойг харуулж байна.

8. Татвар, нягтлан бодох бүртгэл, санхүүгийн үр дагаврыг шалгах

Гэрээ байгуулахдаа зөвхөн иргэний эрх зүйн үүргийг бус татварын үр дагаврыг хамтад нь тооцох шаардлагатай. Үүнд НӨАТ ногдох эсэх, суутган татвар төлөх эсэх, төлбөрийн баримт гаргах журам, валютын ханшийн зөрүү, нэхэмжлэхийн бүрдэл, анхан шатны баримтын шаардлага, зардалд тооцох боломж, төлбөрийг хэсэгчлэн төлөхөд татварын үүрэг хэзээ үүсэх зэргийг шалгана.

Гэрээнд татварын үүргийг хэт ерөнхий заах, эсхүл “татварыг нөгөө тал хариуцна” гэж хуульд нийцэхгүй байдлаар тусгах нь тухайн үүргийг татварын байгууллагын өмнө өөрчлөхгүй. Иймээс гэрээний үнэ НӨАТ орсон эсэх, татварын баримт хэзээ гаргах, төлбөрийг ямар баримтаар баталгаажуулахыг тодорхой заах нь зүйтэй.

9. Маргаан шийдвэрлэх журам, харьяаллыг шалгах

Гэрээнд маргаан шийдвэрлэх журам тодорхой байх ёстой. Талууд маргааныг эхлээд хэлэлцээрээр шийдвэрлэх эсэх, хэлэлцээрийн хугацаа хэд байх, эвлэрүүлэн зуучлал ашиглах эсэх, шүүх эсхүл арбитраар шийдвэрлүүлэх эсэх, аль улсын хууль хэрэглэх, аль байгууллага харьяалан шийдвэрлэхийг тодорхой тусгах шаардлагатай.

Гадаадын этгээдтэй байгуулах гэрээнд хэрэглэх хууль, маргаан шийдвэрлэх газар, хэл, шийдвэр гүйцэтгэх боломжийг тусгайлан нягтлах хэрэгтэй. Арбитрын заалт оруулах бол арбитрын байгууллага, дүрэм, арбитрчдын тоо, арбитрын газар, хэл зэргийг тодорхой заахгүй бол маргаан шийдвэрлэх явц удаашрах эрсдэлтэй.

10. Нууцлал, мэдээлэл хамгаалалт, оюуны өмчийн нөхцөлийг шалгах

Бизнесийн гэрээнд санхүүгийн мэдээлэл, хэрэглэгчийн мэдээлэл, техникийн шийдэл, ноу-хау, гэрээний үнэ, стратегийн мэдээлэл солилцогдох нь түгээмэл. Иймээс нууц мэдээллийн тодорхойлолт, ашиглах зорилго, гуравдагч этгээдэд задруулах хориг, хадгалах хугацаа, мэдээлэл буцаах буюу устгах журам, зөрчил гарсан тохиолдолд хариуцлагыг тусгах шаардлагатай.

Мөн гэрээний хүрээнд бүтээл, программ хангамж, загвар, судалгаа, тайлан, зураг төсөл, барааны тэмдэг, контент бий болох бол оюуны өмчийн эрх хэнд хамаарах, ашиглах эрх шилжих эсэх, төлбөр төлсний дараа эрх шилжих эсэх, өмнө бий болсон оюуны өмчийг ашиглах зөвшөөрөл олгож байгаа эсэхийг тодорхой заана.

Дүгнэлт

Гэрээнд гарын үсэг зурахаас өмнөх шалгалт нь формаль ажиллагаа бус, гэрээний хүчин төгөлдөр байдал, биелэгдэх боломж, маргаан үүсэх эрсдэл, мөн талуудын эдийн засгийн ашиг сонирхлыг хамгаалах урьдчилсан хамгаалалт юм. Практикт гэрээний маргааны ихэнх нь талуудын мэдээлэл дутуу, төлөөлөх эрх тодорхойгүй, үүргийн агуулга ерөнхий, төлбөрийн нөхцөл бүрэн бус, хариуцлага тэнцвэргүй, эсхүл маргаан шийдвэрлэх журам тодорхойгүйгээс үүсдэг.

Иймээс аливаа гэрээнд гарын үсэг зурахаас өмнө талуудын эрх зүйн байдал, төлөөлөх эрх, гэрээний зүйл, үндсэн нөхцөл, төлбөр, хугацаа, хариуцлага, баталгаа, хэлбэрийн шаардлага, татварын үр дагавар, маргаан шийдвэрлэх журам, нууцлал болон оюуны өмчийн нөхцөлийг иж бүрэн шалгах нь зүйтэй. Энэ ажиллагаа нь гэрээг илүү найдвартай, хэрэгжих боломжтой, маргаан үүссэн тохиолдолд нотлох чадвартай баримт бичиг болгох үндсэн нөхцөл юм.