Нэхэмжлэл гаргах ажиллагаа нь зөвхөн нэхэмжлэлийн бичиг боловсруулах төдий зүйл биш бөгөөд нэхэмжлэлийн шаардлага, эрх зүйн үндэслэл, нотлох баримт, хариуцагчийн мэдээлэл, шүүхийн харьяалал, улсын тэмдэгтийн хураамж, төлөөлөх эрх, урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа, хөөн хэлэлцэх хугацаа зэргийг хамтад нь шалгаж, бүрдүүлдэг процесс юм. Нэхэмжлэл гаргахаас өмнөх бэлтгэл дутуу бол шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах, буцаах, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нотлох баримт хангалтгүйдэх, нэхэмжлэлийн шаардлага тодорхой бус болох, эсхүл хөөн хэлэлцэх хугацааны эрсдэл үүсэх боломжтой.

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 3.1-д хууль ёсны ашиг сонирхлоо зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа аливаа этгээд шүүхэд нэхэмжлэл, хүсэлт, гомдол гаргах хэлбэрээр мэдүүлэх эрхтэй гэж заасан. Мөн уг хуулийн 3.2-т тухайн эрхийг хамгаалах талаар нэхэмжлэл, хүсэлт, гомдлыг шүүхээс гадуур урьдчилан шийдвэрлэх өөр журмыг хуулиар тогтоож болохоор зохицуулсан байна. Иймээс нэхэмжлэл гаргахын өмнө тухайн маргаанд шууд шүүхэд хандах боломжтой эсэх, эсхүл урьдчилан гомдол, шаардлага, эвлэрүүлэн зуучлал, захиргааны журмаар шийдвэрлүүлэх нөхцөл байгаа эсэхийг шалгах шаардлагатай.

1. Нэхэмжлэлийн шаардлага, эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлох

Нэхэмжлэл гаргахаас өмнө хамгийн түрүүнд “юу шаардах вэ” гэдгийг тодорхойлох шаардлагатай. Нэхэмжлэлийн шаардлага нь мөнгө гаргуулах, гэрээний үүрэг гүйцэтгүүлэх, гэрээ цуцлах, хэлцэл хүчин төгөлдөр бусад тооцуулах, өмчлөх эрх тогтоолгох, эд хөрөнгө гаргуулах, хохирол нөхөн төлүүлэх, алданги гаргуулах, нэр төр, алдар хүнд, ажил хэргийн нэр хүнд сэргээлгэх зэрэг олон төрөлтэй байж болно.

Шаардлага тодорхой бус байвал нэхэмжлэлд туссан нөхцөл байдал, нотлох баримт, улсын тэмдэгтийн хураамж, шүүхийн харьяалал, шийдвэр гүйцэтгэх боломж бүгд маргаантай болно. Жишээлбэл, зээлийн гэрээний маргаанд зөвхөн үндсэн зээл шаардах уу, хүү шаардах уу, нэмэгдүүлсэн хүү шаардах уу, алданги шаардах уу, эсхүл гэрээг цуцалж бүх төлбөрийг нэг мөр гаргуулах уу гэдгийг тус бүрээр нь тооцож, үндэслэлтэй бичих шаардлагатай.

Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 62.1.4-т нэхэмжлэлд нэхэмжлэлийн үндэслэл, шаардлага, түүнийг нотлох баримтыг тусгах ёстой гэж заасан. Иймээс нэхэмжлэлийн шаардлага нь зөвхөн хүсэлтийн хэлбэртэй бус, тухайн шаардлагыг үүсгэсэн гэрээ, хууль, үйл баримт, зөрчил, хохирол, төлбөрийн тооцоогоор нотлогдсон байх шаардлагатай.

2. Нэхэмжлэгч, хариуцагчийн мэдээллийг бүрэн нягтлах

Нэхэмжлэлд нэхэмжлэгч болон хариуцагчийн мэдээллийг зөв, бүрэн тусгах нь шүүхэд хэрэг үүсэх, мэдэгдэх хуудас хүргэгдэх, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэгдэхэд шууд ач холбогдолтой. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 62.1.2, 62.1.3-т нэхэмжлэгч, хариуцагчийн овог, эцгийн нэр, нэр, хаяг, хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, оршин байгаа газрыг нэхэмжлэлд тусгахаар заасан байна.

Иргэний хувьд овог, нэр, регистрийн дугаар, оршин суугаа хаяг, холбоо барих утас, цахим шуудан, шаардлагатай бол ажиллаж байгаа газар, хөрөнгийн байршлыг нягтална. Хуулийн этгээдийн хувьд оноосон нэр, регистрийн дугаар, улсын бүртгэлийн дугаар, албан ёсны хаяг, гүйцэтгэх удирдлага, үйл ажиллагаа явуулж байгаа эсэх, татан буугдсан эсэх, өөрчлөн байгуулагдсан эсэхийг шалгах шаардлагатай.

Практикт хариуцагчийн нэр, регистр, хаяг буруу байх нь нэхэмжлэл хүлээн авах, шүүхийн мэдэгдэх хуудас хүргүүлэх, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэхэд саад болдог. Ялангуяа хуулийн этгээдийн нэр өөрчлөгдсөн, нэгтгэсэн, татан буугдсан, эсхүл гэрээ байгуулсан салбар нэгж нь бие даасан хуулийн этгээд биш байх тохиолдолд хариуцагчийг буруу тодорхойлох эрсдэл өндөр байдаг.

3. Нотлох баримтыг бүрдүүлэх

Нэхэмжлэл гаргахын өмнөх хамгийн чухал ажиллагаа нь нотлох баримт бүрдүүлэх явдал юм. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 37.1-д хэргийн оролцогчоос өөрийн шаардлага ба татгалзлаа үндэслэж байгаа, шүүх хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий, хуульд заасан арга хэрэгслээр олж авсан бодит нөхцөл байдлыг тогтооход шаардлагатай аливаа баримтат мэдээллийг нотлох баримт гэж тодорхойлсон. Мөн 37.2-т нотлох баримт нь тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, бичмэл болон цахим баримт, эд мөрийн баримт, баримт бичиг, шинжээчийн дүгнэлт, гэрэл зураг, дүрс, дууны бичлэг, үзлэг, туршилт, тэмдэглэл зэрэг нотолгооны хэрэгслээр тогтоогдохоор заасан байна.

Нэхэмжлэгч нь өөрийн шаардлагын үндэс болж байгаа нотлох баримтаа өөрөө гаргаж өгөх, цуглуулах үүрэгтэй. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 38.1-д зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч өөрийн шаардлага ба татгалзлын үндэс болж байгаа байдлын талаарх нотлох баримтаа өөрөө гаргаж өгөх, цуглуулах үүрэгтэй гэж заасан. Мөн хуульд заасан журмыг зөрчиж бүрдүүлсэн нотлох баримт нотлох чадвараа алдаж, шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болохгүй гэж 38.5-д заасан байна.

Гэрээний маргаанд гэрээний эх хувь, нэмэлт гэрээ, захиалга, акт, нэхэмжлэх, төлбөрийн баримт, дансны хуулга, албан бичиг, и-мэйл, мессеж, хүлээлцсэн акт, бараа нийлүүлэлтийн баримт, тооцоо нийлсэн акт, чанарын гомдол, гэрээ цуцлах мэдэгдэл зэрэг баримтыг бүрдүүлнэ. Хохирлын маргаанд хохирол үүссэн үйл баримт, хохирлын хэмжээ, буруутай үйлдэл, шалтгаант холбоо, нөхөн төлбөрийн тооцоо, үнэлгээ, шинжээчийн дүгнэлт, эмчилгээний баримт, засварын зардал, орлого алдсаны нотолгоо зэрэг баримт шаардлагатай.

Цахим баримтын хувьд имэйл, чат, мессеж, цахим гарын үсэгтэй баримт, системийн бүртгэл, онлайн төлбөрийн баримт зэргийг эх сурвалж, огноо, илгээгч, хүлээн авагч, агуулга, хавсралттай нь хадгалж баталгаажуулах нь зүйтэй. 2024 оны 06 дугаар сарын 05-ны өдрийн нэмэлтээр Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 38.11–38.13-т цахим баримт, тоон гарын үсэг, хуурамч цахим баримтын асуудлыг тусгайлан зохицуулсан тул цахим нотлох баримтыг бүрдүүлэхдээ эх хэлбэр, мета мэдээлэл, баталгаажуулалтын боломжийг алдагдуулахгүй байх шаардлагатай.

4. Урьдчилсан шаардлага, мэдэгдэл, эвлэрлийн оролдлогыг баримтжуулах

Зарим маргаанд нэхэмжлэл гаргахаас өмнө хариуцагчид албан шаардлага хүргүүлэх, гэрээнд заасан мэдэгдлийн хугацааг мөрдөх, талууд эвлэрэх оролдлого хийх, эсхүл шүүхээс гадуур урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулах шаардлагатай байдаг. Энэ нь зөвхөн ёс зүйн ажиллагаа биш бөгөөд гэрээг цуцлах, алданги тооцох, үүрэг гүйцэтгэх хугацаа хэтэрснийг нотлох, шаардлага гаргасан өдрийг тогтоох, хөөн хэлэлцэх хугацаатай холбоотой маргаанд ач холбогдолтой.

Иймээс нэхэмжлэл гаргахаас өмнө төлбөр төлөх тухай албан шаардлага, гэрээний үүрэг биелүүлэх мэдэгдэл, гэрээ цуцлах мэдэгдэл, тооцоо нийлэх санал, эвлэрлийн санал, хариу тайлбар, хүргүүлсэн баримт, шуудангийн баримт, цахим шуудангийн илгээсэн болон хүлээн авсан баталгааг хавтаст материалд оруулах шаардлагатай.

Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай хууль нь эрх зүйн маргааныг шүүхийн бус, эвийн журмаар шийдвэрлэх ажиллагааг зохицуулдаг бөгөөд иргэний эрх зүйн маргаанд эвлэрүүлэн зуучлал ашиглах боломжтой. Гэхдээ эвлэрүүлэн зуучлалын ажиллагааны үед талуудын гаргасан аливаа тайлбар нь шүүхээр маргааныг хянан шийдвэрлэхэд нотлох баримтын хэмжээнд үнэлэгдэхгүй байх зохицуулалт тусгагдсан тул эвлэрлийн явц дахь байр суурь болон шүүхэд ашиглах нотлох баримтыг тусад нь үнэлэх шаардлагатай.

5. Хөөн хэлэлцэх хугацааг шалгах

Нэхэмжлэл гаргахаас өмнө хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан эсэхийг заавал шалгах шаардлагатай. Хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан бол хариуцагч энэ талаар маргах боломжтой бөгөөд нэхэмжлэгчийн шаардах эрх хэрэгжих боломжид шууд эрсдэл үүснэ.

Хөөн хэлэлцэх хугацааг шалгахдаа шаардах эрх хэзээ үүссэн, үүрэг гүйцэтгэх хугацаа хэзээ дууссан, зөрчил хэзээ илэрсэн, талууд хугацаа сунгасан эсэх, өр хүлээн зөвшөөрсөн баримт байгаа эсэх, хэсэгчлэн төлөлт хийсэн эсэх, өмнө нь шүүх, арбитр, эвлэрүүлэн зуучлалд хандсан эсэх, гэрээнд тусгай хугацаа заасан эсэхийг тооцно. Иргэний хуулийн холбогдох зохицуулалтаар хөөн хэлэлцэх хугацаа, түүнийг зогсоох, тасалдах, сунгах үр дагавар зохицуулагддаг тул нэхэмжлэл боловсруулахдаа тухайн шаардах эрхийн төрөлд тохирох хугацааг тусгайлан шалгах шаардлагатай.

Практикт хөөн хэлэлцэх хугацааны тооцоололд гардаг түгээмэл алдаа нь гэрээ байгуулсан өдрөөс хугацаа тооцох, эсхүл сүүлийн төлбөр төлөх ёстой өдрийг орхигдуулах, нэмэлт гэрээ болон өр хүлээн зөвшөөрсөн актыг тооцохгүй байх явдал юм. Тиймээс хөөн хэлэлцэх хугацааг нэг мөр тооцохын тулд үйл баримтын цаглабар гаргаж, гэрээ байгуулагдсан өдөр, үүрэг гүйцэтгэх өдөр, зөрчил гарсан өдөр, шаардлага хүргүүлсэн өдөр, хэсэгчлэн төлсөн өдөр, өр хүлээн зөвшөөрсөн өдөр, нэхэмжлэл гаргах өдрийг тус бүрээр нь тэмдэглэх нь зүйтэй.

6. Нэхэмжлэлийн үнэ, төлбөрийн тооцоог гаргах

Нэхэмжлэлийн үнэ нь улсын тэмдэгтийн хураамж, шүүхийн харьяалал, шаардлагын хүрээ, шүүхийн шийдвэрийн гүйцэтгэлд шууд нөлөөлдөг. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 63.1-д нэхэмжлэлийн үнийг тодорхойлох журмыг заасан бөгөөд мөнгө төлүүлэх нэхэмжлэлд нэхэмжилж байгаа мөнгөний дүнгээр, эд хөрөнгө гаргуулах нэхэмжлэлд тухайн үеийн зах зээлийн үнийн дүнгээр, бие даасан хэд хэдэн шаардлагыг нэг нэхэмжлэлд бичсэн бол бүх шаардлагын үнийн нийлбэрээр, гэрээ хэлцлийг хүчин төгөлдөр бус гэж тооцуулах нэхэмжлэлд уг гэрээ хэлцлийн үнийн дүнгээр тодорхойлохоор зохицуулсан байна.

Мөнгө гаргуулах нэхэмжлэлд үндсэн төлбөр, хүү, нэмэгдүүлсэн хүү, алданги, торгууль, хохирол, зардал, улсын тэмдэгтийн хураамж, өмгөөллийн хөлс шаардах эсэхийг тус бүрээр тооцох шаардлагатай. Тооцооны хүснэгтэд төлбөр үүссэн огноо, төлөх ёстой хугацаа, төлсөн дүн, үлдэгдэл, алданги тооцсон хоног, алдангийн хувь, нийт дүн, нэхэмжлэх өдрийн байдлаарх үлдэгдлийг тодорхой тусгавал шүүхэд нотлох, эсрэг талд тайлбарлахад илүү ойлгомжтой болно.

Гадаад валютын төлбөртэй маргаанд тухайн үеийн Монголбанкнаас зарласан албан ёсны ханшаар тооцох зохицуулалт хамаарах тул валютын ханшийн огноо, ханшийн эх сурвалж, төгрөгт шилжүүлсэн тооцоог хавсаргах шаардлагатай.

7. Улсын тэмдэгтийн хураамж, шүүхийн зардлын баримт бүрдүүлэх

Нэхэмжлэлд улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримтыг хавсаргах нь нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэрийн нэг хэсэг юм. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 62.2-т нэхэмжлэлд улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, эсхүл уг хураамжаас чөлөөлүүлэх тухай хүсэлт, хэрэв нэхэмжлэлийг төлөөлөгч гаргасан бол итгэмжлэлийг хавсаргахаар заасан байна.

Хэрэв нэхэмжлэгч төлбөрийн чадваргүй болох нь тайлбар болон бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон, эсхүл хуульд заасан бусад үндэслэл байвал улсын тэмдэгтийн хураамж төлөхөөс шүүгчийн захирамжаар чөлөөлөх боломжтой. Мөн зохигчийн эд хөрөнгийн болон бусад байдлыг харгалзан улсын тэмдэгтийн хураамж төлөх хэмжээг багасгах, хугацааг хойшлуулах, эсхүл хэсэгчлэн төлүүлэх боломжтой гэж хуульд заасан байна.

Иймээс нэхэмжлэл гаргахаас өмнө улсын тэмдэгтийн хураамжийг зөв тооцож, төлбөрийн баримтыг бэлтгэх, чөлөөлүүлэх эсхүл хойшлуулах шаардлагатай бол холбогдох хүсэлт, орлого, хөрөнгө, амьжиргааны нөхцөл, санхүүгийн баримтыг хавсаргах шаардлагатай.

8. Төлөөлөх эрхийн баримт бичгийг бүрдүүлэх

Нэхэмжлэлийг нэхэмжлэгч өөрөө гаргахгүй, өмгөөлөгч, итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч, компанийн гүйцэтгэх удирдлага, хууль ёсны төлөөлөгч гаргах бол төлөөлөх эрхийн баримт бичгийг бүрдүүлнэ. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 61.1-д нэхэмжлэлийг бичгээр гаргаж, нэхэмжлэгч эсхүл түүнийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлж буй этгээд гарын үсэг зурсан байна гэж заасан. Мөн 62.2-т төлөөлөгч нэхэмжлэл гаргасан бол итгэмжлэлийг хавсаргахаар зохицуулсан байна.

Хуулийн этгээдийн хувьд улсын бүртгэлийн гэрчилгээ, компанийн дүрэм, гүйцэтгэх захирлын томилсон шийдвэр, итгэмжлэл, тамга тэмдэг ашиглах эрх, шаардлагатай бол ТУЗ эсхүл хувьцаа эзэмшигчдийн шийдвэрийг хавсаргах нь зүйтэй. Иргэний хувьд нотариатаар гэрчлүүлсэн итгэмжлэл, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч, өв залгамжлагч, хууль ёсны төлөөлөгчийн эрхийг нотлох баримтыг бүрдүүлнэ.

Итгэмжлэлд нэхэмжлэл гаргах, шаардлага өөрчлөх, эвлэрэх, нэхэмжлэлээс татгалзах, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгүүлэх, төлбөр хүлээн авах зэрэг тусгай эрхүүдийг тодорхой заагаагүй бол хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлөгчийн эрх хязгаарлагдах эрсдэлтэй.

9. Шүүхийн харьяалал, подсудность, маргаан шийдвэрлэх заалтыг шалгах

Нэхэмжлэл гаргахаас өмнө тухайн маргааныг аль шүүх шийдвэрлэхийг зөв тогтоох шаардлагатай. Нэхэмжлэлд “ямар шүүхэд гаргаж байгаа”-г тусгах ёстой гэж Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 62.1.1-д заасан.

Шүүхийн харьяаллыг шалгахдаа хариуцагчийн оршин суугаа газар, хуулийн этгээдийн оршин байгаа газар, гэрээний үүрэг гүйцэтгэх газар, үл хөдлөх эд хөрөнгийн байршил, гэрээний маргаан шийдвэрлэх заалт, арбитрын хэлэлцээр байгаа эсэх, олон улсын элемент байгаа эсэхийг нягтална. Хэрэв гэрээнд арбитрын заалт хүчинтэй туссан бол шууд шүүхэд нэхэмжлэл гаргах нь харьяаллын маргаан үүсгэж болно.

Мөн гэрээнд урьдчилан хэлэлцээр хийх, мэдэгдэл хүргүүлэх, эвлэрүүлэн зуучлалд хандах, тодорхой хугацаа хүлээх зэрэг нөхцөл туссан бол шүүхэд хандахаас өмнө тухайн нөхцөлийг биелүүлсэн эсэхийг нотлох баримтаар баталгаажуулах шаардлагатай.

10. Хавсаргах баримтын жагсаалт, хувийг бүрдүүлэх

Нэхэмжлэлд хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалтыг тусгах ёстой бөгөөд нэхэмжлэлийг хариуцагчийн тоогоор хувилж өгөх шаардлагатай. Энэ талаар Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 62.1.6-д хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалтыг нэхэмжлэлд тусгах, 62.3-т нэхэмжлэлийг хариуцагчийн тоогоор хувилж өгөхөөр тус тус заасан байна.

Хавсаргах баримтын жагсаалтыг логик дарааллаар буюу эхлээд талуудын эрх зүйн байдлыг нотлох баримт, дараа нь гэрээ, нэмэлт гэрээ, үүрэг биелэлтийн баримт, зөрчил, шаардлага хүргүүлсэн баримт, төлбөрийн тооцоо, улсын тэмдэгтийн хураамж, итгэмжлэл гэсэн дарааллаар бэлтгэвэл шүүхэд ойлгомжтой байна.

Баримтын хуулбарыг уншигдахуйц, бүрэн, огноо, гарын үсэг, тамга, хавсралттай нь хамтад нь бэлтгэх шаардлагатай. Хэрэв баримтын эх хувь нь өөр этгээдэд байгаа, эсхүл нэхэмжлэгч өөрөө олж авах боломжгүй бол шүүхээр нотлох баримт гаргуулах хүсэлт гаргах үндэслэл, тухайн баримт хаана, хэнд байгаа, ямар нөхцөл байдлыг нотлохыг хүсэлтэд тодорхой тусгана. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 38.3, 38.6-д шүүх зохигчийн хүсэлтээр нотлох баримтыг албадан гаргуулах болон тодорхой нөхцөлд шүүхээр бүрдүүлэх боломжийг зохицуулсан байна.

Дүгнэлт

Нэхэмжлэл гаргахаас өмнө бүрдүүлэх баримт бичиг нь нэхэмжлэлийн бичиг, нотлох баримт, төлөөлөх эрх, улсын тэмдэгтийн хураамжийн баримт, төлбөрийн тооцоо, хариуцагчийн мэдээлэл, урьдчилсан шаардлага, хөөн хэлэлцэх хугацааны тооцоо, шүүхийн харьяаллын үндэслэл, хавсаргасан баримтын жагсаалт гэсэн иж бүрэн бүтэцтэй байна.

Шүүхэд нэхэмжлэл гаргахын өмнө нэхэмжлэлийн шаардлага, эрх зүйн үндэслэл, нотлох баримтын хамаарал, хууль ёсны эх сурвалж, нэхэмжлэлийн үнэ, улсын тэмдэгтийн хураамж, төлөөлөх эрх, хариуцагчийн зөв мэдээлэл, урьдчилан шийдвэрлэх ажиллагаа, хөөн хэлэлцэх хугацаа, шүүхийн харьяаллыг нэг бүрчлэн шалгаснаар нэхэмжлэл хүлээн авах шатанд гарах саатал, хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны нотолгооны эрсдэл, шийдвэр гүйцэтгэх шатны хүндрэл бодитоор буурна.

Иймээс нэхэмжлэл гаргах бэлтгэлийг “шүүхэд өгөх бичиг” боловсруулах ажиллагаа гэж бус, маргааныг нотлох баримтаар баталгаажуулж, шаардах эрхийг хууль зүйн хувьд хэрэгжих боломжтой хэлбэрт оруулах ажиллагаа гэж үзэх нь зүйтэй.